Czytelnictwo wśród dzieci i młodzieży

Opublikowano: środa, 02, wrzesień 2015

Aby rzetelnie pochylić się nad zagadnieniem czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży, należy najpierw rozwiać wątpliwości, czym w ogóle jest czytelnictwo. Otóż definiowane jest ono jako forma komunikacji kulturalnej oparta na przekazie treści za pomocą słowa drukowanego (przede wszystkim książki lub czasopisma). Badania czytelnictwa każdorazowo mają charakter interdyscyplinarny – łączą ze sobą psychologię, socjologię, pedagogikę i inne dyscypliny naukowe.

Szczególną rolę w rozwoju czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży spełniają rodzice lub opiekunowie prawni. Prześledźmy stadia rozwoju dziecka, wraz z którymi ulegają zmianom także potrzeby czytelnicze. W literaturze przedmiotowej wymienia się następujące fazy rozwoju:

  1. Niemowlęctwo – 1. rok życia;
  2. Wiek poniemowlęcy – 1-3 rok życia;
  3. Wiek przedszkolny – od 3 do 7 lat;
  4. Młodszy wiek szkolny – od 7 do 12/13 lat;
  5. Wiek dorastania – od 12/13 do 17/18 lat.

Niemowlęctwo – rozwój czytelnictwa:

Dziecko traktuje książkę jako zabawkę, występują proste teksty oraz nieskomplikowane ilustracje, duża rola pośrednika w poznawaniu książek.

Wiek poniemowlęcy – rozwój czytelnictwa:

Dziecko rozumie już mowę otoczenia, przyswaja także pojęcia abstrakcyjne, wzbogaca się zasób słownictwa oraz następuje rozwój gramatyki. Dziecko w tym okresie wielokrotnie powraca do tych samych, ulubionych książek; duża rola pośrednika w procesie czytania.

Wiek przedszkolny – rozwój czytelnictwa:

W tym okresie dziecko uczy się podczas zabawy, następuje bardzo aktywny rozwój mowy, rozwijają się także pierwsze pojęcia estetyczne. Dzieci w tym okresie chętnie poznają nowe litery. Czytanie staje się dla wielu dzieci stałym elementem w ciągu dnia.

 

Młodszy wiek szkolny – rozwój czytelnictwa:

Momentem przełomowym w rozwoju czytelnictwa jest nabycie przez dziecko umiejętności czytania. Rozpoczyna się wówczas mozolna praca nad techniką czytania. Bez opanowania płynności czytania dziecko nie jest w stanie zrozumieć czytanego tekstu. Literatura w tym okresie powinna być różnorodna – dzieci winny czytać baśnie, legendy, wiersze, aby jak najaktywniej rozwijać wyobraźnię, słownictwo oraz pamięć. Ogromne znaczenie ma także głośne czytanie, poprawiające dykcję dziecka. Ważne jest, aby uczeń zaprzyjaźnił się w tym okresie z biblioteką szkolną oraz uczył się samodzielne dokonywać wyborów czytelniczych.

Wiek dorastania – rozwój czytelnictwa:

W tym okresie zmieniają się nie tylko gusta czytelnicze, uczniowie sięgają po coraz bardziej zróżnicowane lektury (książki obyczajowe, przygodowe, psychologiczne, romanse, thrillery etc.), lecz kształtują oni także umiejętności korzystania z różnych rodzajów wydawnictw na co dzień. Uczniowie powinni wówczas jak najczęściej sięgać po słowniki, encyklopedie, książki popularnonaukowe, a także stawiać sobie wyzwania coraz ambitniejszych pozycji wydawniczych.

            W dzisiejszych czasach przeżywamy swoisty kryzys czytelnictwa. Najnowsze badania stanu czytelnictwa z 2015 roku wskazują najniższy wynik czytelniczy od 1989 r. W ubiegłym roku książkę przeczytało zaledwie 37% Polaków. Co jest tego przyczyną? Dlaczego coraz rzadziej sięgamy po książkę? Oraz jak zachęcić młodych Polaków do czytelniczego trudu?

            Nie ma jednej sprecyzowanej odpowiedzi wyjaśniającej spadek czytelnictwa. Jest to o wiele bardziej złożony proces społeczny. Współcześnie coraz chętniej sięgamy po wszelkie dobrodziejstwa techniczne XX oraz XXI wieku. Jesteśmy zewsząd otaczani różnymi środkami przekazu – przy śniadaniu, w trakcie pracy czy podczas wieczornego odpoczynku towarzyszą nam poranne informacje, programy muzyczne czy wieczorne rozmowy z gośćmi. Aby dowiedzieć się o wydarzeniach z ostatnich dni nie musimy kupować gazet, a już na pewno ich czytać. Radio, telewizja oraz internet stały się poważnym rywalem książek oraz czasopism. Kolejnym powodem rezygnacji z czytelnictwa jest ogólnodostępność informacji w internecie. Dawniej uczniowie musieli wybrać się do biblioteki, znaleźć interesujące ich książki oraz odnaleźć poszukiwane informacje. Współcześnie wystarczy mieć dostęp do internetu, aby odszukać informacje na każdy niemalże temat. Oszczędza się w ten sposób zarówno czas, jak i potrzebną energię. Społeczeństwo przyzwyczajone do łatwego i przyjemnego odbioru filmów czy przeglądu stron internetowych coraz nie chętniej sięga po książki lub czasopisma. Naukowcy tymczasem alarmują, iż aby utrzymać odpowiedni poziom słownictwa, powinno się czytać ok. 50 stron dziennie ambitnej literatury.

 Badania naukowe wskazują także, iż po lekturę częściej sięgają osoby z wykształceniem wyższym niż osoby z wykształceniem podstawowym lub średnim. Przekłada się to bezpośrednio na czytelnictwo dzieci oraz młodzieży wzrastających w danym środowisku.  Dziecko od najmłodszych lat przyzwyczaja się do widoku matki lub ojca czytającego książki. Dla młodego widza czytelnictwo staje się zatem czymś naturalnym na równi z jedzeniem czy spaniem. U takiego ucznia w naturalny sposób ukształtuje się kultura czytelnicza, której elementami składowymi są: systematyczny kontakt z lekturą, świadomy wybór pozycji czytelniczych, umiejętność korzystania z zamieszczonych informacji, dobór odpowiednich metod czytelniczych, dążność do posiadania prywatnego księgozbioru.

Co natomiast dzieje się z uczniami, którzy nie odczuwają potrzeby czytania? W jaki sposób zachęcić ich do jak najczęstszej lektury? Podstawowym zadaniem jest uświadamianie uczniom korzyści płynących z umiejętności czytania, które uczeń zdobywa już od pierwszych dni nauki swojego pobytu w szkole podstawowej. Dzięki posiadaniu tak ważnej umiejętności uczeń potrafi nie tylko przeczytać tekst w sposób płynny, ale – co najważniejsze – przyswoić zawarte w nim informacje oraz wykorzystać je do dalszych działań. Aktywny czytelnik nie będzie miał problemu z funkcjonowaniem w codziennym życiu – zrozumieniem czy napisaniem pisma urzędowego, czytaniem ogłoszeń czy rozwiązywaniem zadań z treścią. Będzie także potrafił dokonać selekcji nadmiaru informacji oraz obronić się przed otaczającą nas zewsząd manipulacją. Osoba aktywna czytelniczo będzie posiadała bogaty zasób słownictwa, popełniała o wiele mniej błędów językowych oraz odznaczała się wyższym poziomem wiedzy. Obok sfery intelektualnej nie można zapomnieć o rozwoju emocjonalnym dziecka. Książki dostarczają czytelnikom bogactwa przeżyć wewnętrznych, kształtują także wrażliwość emocjonalną odbiorcy. Ciekawa lektura pozwala na odpoczynek psychiczny, oderwanie się od codziennych kłopotów – pełni ona zatem funkcję terapeutyczną.

Ważne jest, aby w kształtowaniu kultury czytelniczej u dzieci i młodzieży współpracowały zarówno dom rodzinny, jak i szkoła. Działania nauczycieli, pedagogów oraz bibliotekarzy nie zastąpią roli rodziców. Nawyki z okresu wczesnego dzieciństwa zakotwiczają się w człowieku do końca życia. Aktywny czytelnik będzie wrażliwszy pod względem emocjonalnym, estetycznym, kulturowym. Będzie czuł potrzebę samodoskonalenia oraz przebywania w gronie osób o podobnych zainteresowaniach. Dlatego tak ważna jest wspólna praca nad kształtowaniem kultury czytelniczej u dziecka. Nie udoskonalamy wówczas jedynie techniki czytania czy doboru słownictwa, lecz kształtujemy pełną osobowość młodego człowieka.

 

Przygotowała: Karolina Grzechnik