Najczęstsze wady wymowy

Opublikowano: poniedziałek, 01, luty 2016
  1. Sygmatyzm

Sygmatyzm jest zaburzeniem artykulacji 12 głosek języka polskiego. Obejmuje on trzy szeregi: s z c ʒ, š ž č ǯ oraz ś ź ć ʒ́. Nie bez powodu omawia się wszystkie 12 głosek jednocześnie – są one głoskami dentalizowanymi o zbliżonym miejscu artykulacji. Stąd też nie trudno o pomyłki w ich artykulacji, zwłaszcza u małych pacjentów, u których dojrzewa dopiero słuch fonematyczny. Inną popularną nazwą sygmatyzmu jest „seplenienie”, które jest jednak często błędnie używane przez laików na określenie „niewyraźnej mowy”. Stąd zaleca się stosowanie spolszczonej wersji sigmatismus. Sygmatyzm dzieli się na:

  1. Parasygmatyzm - polega na zastępowaniu porządanego dźwięku inną głoską. Klasycznym przykładem parasygmatyzmu jest realizowanie szeregów: s z c ʒ oraz š ž č ǯ poprzez ś ź ć ʒ́, a także szeregu š ž č ǯ poprzez s z c ʒ. Występują również inne zamienniki: t, d, f czy k;
  2. Mogisygmatyzm – brak pożądanej głoski;
  3. Sygmatyzm właściwy – w literaturze przedmiotu wymienione zostają jego następujące rodzaje:
  1.  Seplenienie międzyzębowe (sigmatismus interdentalis) – polegające na wsuwaniu czubka języka między zęby w linii środkowej (seplenienie międzyzębowe środkowe).
  2. Seplenienie wargowo-zębowe (sigmatismus labio-dentalis) – powstałe w wyniku przepływu powietrza przez małą szczelinę powstałą pomiędzy dolną wargą a górnymi siekaczami bądź odwrotnie – pomiędzy górną wargą a dolnymi siekaczami.
  3. Seplenienie przyzębowe (sigmatismus addentalis) – w tym przypadku język leży płasko, w skutek czego powietrze wypływa szerokim strumieniem.
  4. Seplenienie boczne (sigmatismus lateralis) – występuje w kilku wariantach. Najczęstszym jest asymetryczne ułożenie języka, w skutek czego powietrze wypływa przez boczną szczelinę (następuje w tym miejscu rozchylenie warg). Odmienną postacią seplenienia bocznego jest realizacja głosek przy symetrycznym układzie języka (jak do litery l). Wówczas powietrze również wychodzi boczną szczeliną.
  5. Seplenienie krtaniowe (sigmatismus laryngealis) – tzw. szmer krtaniowy; rzadki sposób realizacji głosek, które są produkowane w krtani.
  6. Seplenienie wargowe (sigmatismus labialis) – szczelina tworzy się pomiędzy mocno wysuniętymi i zaokrąglonymi wargami, którędy wypływa powietrze. Język pozostaje bierny.
  7. Sigmatismus stridens (brak polskiego odpowiednika) – występuje w postaci zbyt mocnego realizowania głosek w wyniku głębokiego rowka na środku języka. Przepływający strumień powietrza jest zbyt silny.

 

  1. Rotacyzm

Rotacyzm jest ogólnym pojęciem określającym wszystkie wady wymowy związane
z głoską r, która jest uznawana za najtrudniejszą głoskę w języku polskim. Dzieci opanowują ją aż do 6. roku życia. Prawidłowa wymowa tego dźwięku polega na krótkiej wibracji czubka języka, który unosi się do wałka dziąsłowego. Czas przywarcia apexu do dziąseł jest bardzo krótki – trwa ok. 0,01 sekundy. Powstaje 1-2 uderzenia języka. Podczas szybkiej rozmowy może nawet nie dochodzić do pełnego zwarcia. Boki języka przylegają do wewnętrznej strony górnych zębów i dziąseł. Ze względu na stopień trudności realizacji r należy ona do najczęściej zniekształcanych głosek w języku polskim zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. U młodych pacjentów występuje jednak mnogość różnego typu deformacji (z wiekiem eliminowane są najbardziej rażące zarówno ucho, jak i wzrok artykulacje.

Wśród przyczyn rotacyzmu wymienia się:

  1. Budowa języka - krótki, gruby, sztywny;
  2. Zbyt krótkie wędzidełko;
  3. Mniejsza ruchliwość koniuszka języka, zwłaszcza brak pionizacji;
  4. Język porażony;
  5. Brak właściwego wzoru artykulacyjnego w najbliższym otoczeniu dziecka;
  6. Zbyt wcześnie podejmowane próby wymawiania r, które ulega deformacji;
  7. Brak autokontroli słuchowej – w większości przypadków mali pacjenci nie zdają sobie sprawy z zaburzonej artykulacji;
  8. Rozszczep podniebienia – czasami wypływy za słaby strumień powietrza;
  9. Zaburzony słuch fonematyczny – pacjent może mylić głoski r i l (rzadki przypadek.

 

Występuje się następujące rodzaje rotacyzmu:

  • Pararotacyzm – zastępowanie głoski r innymi głoskami języka polskiego, które są prawidłową realizacją innych fonemów. Wymienia się tu używanie następujących głosek: l, , u̯, rzadziej: d (t), v, n, g (k).
  • Rotacyzm właściwy – deformowanie głoski r; wymienia się następujące rodzaje zaburzenia:
  • r dwuwargowe (rhotacismus bilabialis) – inna nazwa: furmańskie; zauważa się drganie obydwu warg;
  • r wargowo-zębowe (rhotacismus labiodentalis) – drga górna warga zbliżona do dolnych siekaczy lub dolna warga przy siekaczach górnych;
  • r międzyzębowe (rhotacismus interdentalis) – czubek języka drga między zębami;
  • r wargowo-językowe (rhotacismus labiolingualis) – traktowane jako odmiana
    r międzyzębowego; apex języka wsuwa się między zęby i drga, zbliżając się do górnej lub dolnej wargi;
  • r przyzębowe (rhotacismus addentalis) – czubek języka uderza o wewnętrzną część górnych siekaczy;
  • r przydziąsłowe (rhotacismus alveolaris) – wymienia się tu kilka rodzajów deformacji: brak wibracji; r jednouderzeniowe lub wielouderzeniowe (rhotacismus stridens); r wibracyjno-szumiące (drgania języka dokonują się przy dziąsłach, jednak bliskość zębów powoduje poszum charakterystyczny dla głosek dentalizowanych);
  • r języczkowe (rhotacismus uvularis) – drga nie czubek języka, ale języczek kończący podniebienie miękkie;
  • r podniebienne (rhotacismus velaris) – zbliżona zostaje tylna część języka do podniebienia miękkiego;
  • r gardłowe (rhotacismus pharyngealis) – powstaje między obsadą języka
    a tylną ścianą gardła;
  • r krtaniowe (rhotacismus laryngealis) – rażące, brzydkie brzmienie;
  • r nosowe (rhotacismus nasalis) – powstaje, kiedy zostaje niedomknięte wejście do jamy nosowej; brzmieniowo zbliżone do ŋg;
  • r szczękowe (rhotacismus mandibularis) – składa się z wymowy dwuelementowej: głoski przypominającej u oraz szczęknięcia zębów – jako substytutu wibracji (dolna szczęka uderza o górną);
  • r policzkowe (rhotacismus buccalis) – strumień powietrza jest skierowany
    w policzek, który drga w trakcie mówienia;
  • r językowe boczne (rhotacismus marginale) – wadliwa realizacja boczna (często jednouderzeniowa); drga jeden lub obydwa boki języka; odmianą bocznej realizacji r jest również artykulacja, w czasie której drga kącik warg
    z jednoczesnym wypryskiem śliny. Język jest płaski, ułożony asymetrycznie, w rowku językowym zbiera się ślina. Innym przykładem bocznego r jest jednouderzeniowe r przechodzące w l;
  • r wokaliczne – masa języka jest przesunięta do tyłu; r brzmieniowo przypomina dźwięk oscylujący pomiędzy y a u.

Spośród wszystkich deformacji najczęstszą postacią wśród pacjentów jest r języczkowe. Charakteryzuje się ono najbardziej zbliżonym brzmieniem do r dziąsłowego.

  • Mogirotacyzm – opuszczanie głoski r; wyjątkowe zjawisko, które jest możliwe
    w nagłosie, wygłosie lub grupie spółgłoskowej, jednak nie w otoczeniu samogłoskowym, w skutek czego nie jest zjawiskiem globalnym; pojawiają się (nawet niezauważalne przez odbiorcę) próby realizacji r chociażby w pozycji interwokalicznej.
  1. Lambdacyzm

Lambdacyzm jest wadliwą realizacją głoski l. W trakcie poprawnego wymawiania tej głoski masa języka leży na dnie jamy ustnej, powierzchnia języka jest delikatnie wklęśnięta. Czubek języka dotyka wałka dziąsłowego, boki języka natomiast przywierają do wewnętrznej powierzchni zębów przedtrzonowych, trzonowych i dziąseł. Z jednej strony tworzy się otwór, przez który przepływa strumień powietrza (najczęściej z lewej strony). Przyczyną zaburzonej realizacji może być zbyt krótkie wędzidełko, niesprawny język lub międzyzębowość.

  1. Kappacyzm i gammatyzm

Nazwy te odnoszą się do zaburzeń kolejno głosek k, k’ oraz g, g’. Przy ich prawidłowej realizacji tylna część języka przylega do przedniej części podniebienia miękkiego (czasem do tylnych części podniebienia twardego). Powinny zostać opanowane do około 3. roku życia.

Jako substytuty tych głosek mogą pojawiać się t, d, rzadziej p, b, x. Mogą być także realizowane w postaci zwarcia krtaniowego. k’ g’ przybierają najczęściej postać t’ d’. Zdarza się również poprawna realizacja k’ g’ przy jednoczesnym braku twardych k oraz g.

 

Bibliografia:

  1. Sołtys-Chmielowicz A., Zaburzenia artykulacji, Lublin 2008.